شیكردنه‌وه‌یه‌كى یاسایی بۆ به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاڵای كوردستان له‌ كه‌ركوك

29/03/2017 - 21:25 نشر في وتار

نایف شێخانی
پسپۆر له‌ یاسای گشتی نێوده‌وڵه‌تی

به‌ به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاڵای هه‌رێمی كوردستان له‌ پاریزگای كه‌ركوك له‌ ته‌نیشت ئالای حكومه‌تی عێراقی فیدرال مشتومورو ناڕه‌زایی لێ كه‌وته‌وه‌ له‌سه‌ر ئاستی ناوه‌خۆ و له‌سه‌ر ئاستی نێوده‌وڵه‌تی ، بۆیه‌ به‌باشم زانی شیكردنه‌وه‌یه‌كی یاسایی بۆ ئه‌م بابه‌ته‌ بكه‌م و چۆنیه‌تی شه‌رعیه‌ت دان له‌ڕووی یاساییه‌وه‌ بخه‌مه‌ ڕوو به‌ پێی یاسای گشتی نێوده‌وڵه‌تی و بڕیارو ڕاگه‌یاندن و په‌یماننه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان و پرنسیپه‌ گشتیه‌كانی نێوده‌وڵه‌تی و ده‌ستوری عێراقی فیدرالدا .

به‌گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ پرنسیپه‌ گشتیه‌كان : پرنسیپی شۆرشی ئه‌مریكی له‌ ساڵی 1776 دا كه‌ تیایدا هاتووه‌ خه‌ڵكی له‌ دایك بوونه‌ وه‌‌ یه‌كسانیشن له‌ مافدا‌ و هه‌مووان مافی خۆیان هه‌یه‌ ئه‌ویش مافی ژیان و مافی ئازادی وه‌ مافی گه‌ڕان به‌دوای خۆشی ژیان وه‌ بۆ پاراستنی ئه‌و مافانه‌ش حكومه‌ت و هه‌رێم دروست كراوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتێكی دادوه‌ر بێته‌ كایه‌وه‌ بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ ، وه‌ پرنسیپی شۆڕشی فه‌ره‌نسی له‌ سال ی 1789 زایینی دا كه ‌له‌ 17 مادده‌ پێكهاتووه‌ پیداگری ئه‌كات و ئه‌ڵێت نه‌زانین و گرنگی نه‌دان و ڕێزنه‌گرتن له‌ مافه‌كانی مرۆڤ ته‌نها هۆكاره‌ بۆ ئه‌زیه‌ت دانی كۆمه‌ڵگاكان و گه‌نده‌ڵی حكومه‌ت وه‌ له‌ مادده‌ی 2 هاتووه‌ ده‌ڵێت هه‌موو كۆبونه‌وه‌یه‌كی سیاسی بۆ پاراستنی مافه‌ سروشتیه‌كانی مرۆڤه‌ كه‌ نابێت پێشیلكاری به‌رامبه‌ر بكرێت ، وه‌ شۆڕشی ئۆكتۆبه‌ر – بڕیاری موئته‌مه‌ری گه‌ڵان له‌ لندن له‌ ساڵی 1896 دا هاتووه‌ ده‌ڵێت ئه‌م موئته‌مه‌ره‌ داكۆكی ئه‌كات و ته‌ئكید ئه‌كاته‌وه‌ كه‌ هه‌موو گه‌لان مافی ته‌واویان هه‌یه‌ له‌ دیاری كردنی مافی چاره‌ی خۆنوسین و پاراستنی مافه‌كانیان ، وه‌ هه‌روه‌ها ئه‌و 14 پرنسیپه‌ی سه‌رۆكی ئه‌مریكا (ویلسۆن) له‌ ساڵی 1918 دا بڕیاری له‌سه‌ری دا تیایدا هاتووه‌ ده‌بێت بیمه‌ی سیاسی و ئابووری بكرێت بۆ گه‌لان وه‌ بیمه‌ی ئه‌و گه‌لانه‌ بكرێت كه‌ تا ئێستا نه‌یان توانیوه‌ مافی چاره‌نوسی خۆیان بۆ دابین بكرێت ، وه‌ به‌ پێی لێدوانی هاوبه‌شی نیوان به‌ریتانیا و فه‌ره‌نسا له‌ ساڵی 1918 دا هاتووه‌ ده‌بێت ئه‌و گه‌لانه‌ ئازاد بكرێن كه‌ تا ئیستا له‌ژێر چه‌وسانه‌وه‌دان به‌ ئازادكردنێكی ته‌واو و كۆتایی وه‌ دروست كردنی حكومه‌ت و ئیداره‌ی نیشتمانی كه‌ ده‌سه‌ڵاته‌كانی سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت له‌ خه‌ڵكی دانیشتوانی ناوچه‌كه‌ وه‌ خۆیان خاوه‌ن بڕیارن له‌ چۆنیه‌تی ئیداره‌دان .

وه‌ به‌ پێی په‌یماننامه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان : ئیتفاقیه‌ی مونتیفیدیو له‌ ساڵی 1933 دا به‌ پێی ئه‌م ئیتفاقیه‌یه‌ له‌ مادده‌ی یه‌كه‌م دا پرنسیپێك له‌ پرنسیپه‌كانی یاسای نێوده‌وڵه‌تی ماف ده‌دات به‌ هه‌موو گه‌لان بۆ دیاری كردنی مافی خۆیان كه‌ خه‌لكی له‌ شوینێكی دیاری كراو ئه‌ژین له‌ جوغرافیه‌كی ناسراو وه‌ خاوه‌نی ده‌سه‌ڵاتێكی ئیداری و سیاسین له‌ ناوچه‌كه‌ ، وه‌ به‌ پێی په‌یماننامه‌ی ئه‌تڵه‌سی له‌ ساڵی 1941 دا كه‌ سه‌رۆكی ئه‌مریكا (ڕۆزفلت) له‌گه‌ل سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌نی به‌ریتانیا (تشرشل) چه‌ند پرنسیپێكی هاوبه‌شیان دانا له‌ پرنسیپی 3 دا ده‌ڵێت ئه‌مریكا و به‌ریتانیا ڕێز له‌ هه‌موو گه‌لێك ئه‌گرن له‌ چۆنیه‌تی هه‌ڵبژاردنی ئیداره‌دان و حوكم كردن له‌و ناوچانه‌ی كه‌ تیایدا ده‌ژین ، وه‌ هه‌روه‌ها ڕاگه‌یاندنی هلسنكی له‌ ساڵی 1975 دا له‌م ڕاگه‌یاندراوه‌دا مافی چاره‌ی خۆنوسین ئه‌گرێته‌ خۆی وه‌ جیاوازی ئه‌كات له‌ نیوان مافی گه‌ل و كه‌مایه‌تیه‌كان له‌ ڕووی یاساییه‌وه‌ وه‌ له‌ به‌ندی 4 ی ئه‌م ڕاگه‌یاندنه‌دا بیمه‌ی پاراستنی پێكهاته‌ نیشتمانیه‌كان ئه‌كات وه‌ هه‌روه‌ها بیمه‌ی مافی چاره‌ی خۆنوسینی گه‌لان ئه‌كات وه‌ بۆ كه‌مایه‌تیه‌كان و پێكهاته‌كان نیه‌ كێشه‌ بنێنه‌وه‌ له‌ مافی چاره‌ی خۆنوسین وه‌ ئه‌م مافه‌ له‌گه‌ڵ پرنسیپه‌كانی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان و ئه‌و پێوانانه‌ی په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ یاسای گشتی نێوده‌وڵه‌تی چوون یه‌كه‌ له‌ چوارچێوه‌ی ئاشتی و ئاسایشی هه‌رێمی له‌ ده‌وڵه‌تدا ، وه‌ په‌یماننامه‌ی نێوده‌وڵه‌تی تایبه‌ت به‌ مافی مه‌ده‌نی و سیاسی له‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ ساڵی 1966 دا كه‌ عێراق واژۆی له‌سه‌ر كردووه‌ له‌ ساڵی 1971 دا كه‌ له‌ 53 مادده‌ پێكهاتووه‌ له‌ مادده‌ی یه‌كه‌مدا ده‌ڵێت هه‌موو گه‌ڵیك مافی دیاری كردنی چاره‌نوسی خۆی هه‌یه‌ كه‌ ئازاده‌ له‌ دیاری كردنی ناوه‌ندی سیاسی له‌ ئیداره‌دان وه‌ نابێت هیچ گه‌لێك مه‌حروم بكرێت له‌ هۆكاره‌كانی چۆنیه‌تی ژیانی وه‌ ئه‌ولایه‌نانه‌ی واژۆیان كردوه‌ ڕێز له‌و مافه‌ بگرن به‌ پێی ئه‌حكامه‌كانی په‌یماننامه‌ی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان ، وه‌ هه‌روه‌ها په‌یماننامه‌ی نێوده‌وڵه‌تی تایبه‌ت به‌ مافی ئابوری و كۆمه‌لایه‌تی و ڕۆشنبیری كه‌ وه‌ك چۆن له‌ مافه‌ مه‌ده‌نیه‌كان باسمان كرد كه‌ عێراق واژۆی له‌سه‌ر كردوه‌ له‌ ساڵی 1971 دا ، وه‌ هه‌روه‌ها ڕاگه‌یاندنی پرنسیپه‌كانی یاسای نێوده‌وڵه‌تی له‌ ساڵی 1970 دا ، وه‌ موئته‌مه‌ری ساڵی 1993 ئینكاری له‌ مافه‌كانی گه‌لان ، وه‌ په‌یماننامه‌ی (باسیفیك) له‌ مانیلا به‌سترا له‌ ساڵی 1952 دا ، وه‌ راگه‌یاندنی هاوبه‌شی نێوان سه‌رۆكی ئه‌مریكا ( ئایزنهاور) و سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌نی وه‌زیرانی به‌ریتانیا (تشرشل) له‌ سالی 1955 دا ، وه‌ په‌یماننامه‌ی ڕیكخراوی ده‌وڵه‌ته‌ ئه‌فریقیه‌كان ، وه‌ ڕاگه‌یاندن و به‌رنامه‌ی كاری (ڤیننا) له‌ موئته‌مه‌ری نێوده‌وڵه‌تی بۆ مافه‌كانی مرۆڤ له‌ ساڵی 1993 دا كه‌ هه‌موو گه‌لان مافیان هه‌یه‌ بۆ دیاری كردنی مافی چاره‌ی خۆنوسین وه‌ دیاری كردنی ناوه‌ندیكی سیاسی به‌ ئازادی وه‌ ئه‌م موئته‌مه‌ره‌ جیهانیه‌ بۆ مافه‌كانی مرۆڤ حاله‌تیكی تایبه‌ت ده‌گرێته‌وه‌ بۆ ئه‌و گه‌لانه‌ی پێشتر له‌ژێر ئیستعماریدا بوون وه‌ یان هه‌ر شێوه‌یه‌ك له‌ ده‌سه‌لاتی بیانی یان داگیركاری بیانی دابووه‌ كه‌ به‌شێوه‌ی ئاشتی ئه‌و گه‌له‌ مافی گرتنه‌به‌ری هه‌ر ڕێكارێكی مشروعی هه‌یه‌ به‌ پێی په‌یماننامه‌ی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان وه‌ هه‌ر به‌رپه‌ر‌چدانه‌وه‌یه‌ك بۆ ئه‌م مافه‌ به‌ پێشیلكاری ئه‌ژمارئه‌كریت به‌رامبه‌ر به‌ مافه‌كانی مرۆڤ .

وه‌ به‌پێی یاسا نێوده‌وڵه‌تیه‌كان : په‌یماننامه‌ی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان له‌ مادده‌ی ( 1+2+55) دا پشتگیری له‌و مافه‌ ئه‌كات و به‌رپرسیاره‌تی سه‌ره‌كی پاراستنی ئاشتی ئاسایشی نێوده‌وله‌تیه‌ وه‌ ڕیگری كردنه‌ له‌ تێكدانی ئاشتی گه‌لان به‌ پێی پرنسیپی دادوه‌ری و یاسای نێوده‌وڵه‌تی وه‌ دابین كردنی مافی گه‌لان بۆ دیاری كردنی مافی چاره‌ی خۆنوسین وه‌ سه‌ركوتكردنی دوژمنكاری و تێكدانی ئاشتی و ئاسایشی گه‌لان ، وه‌ به‌گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ڕاگه‌یاندنی مافی ئینتما بۆ پێكهاته‌ی گه‌لان .. به‌ پێی بڕیاری كۆمه‌ڵه‌ی گشتی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان 47\135 له‌ 1992 دا هه‌موو ده‌وڵه‌ته‌كان و هه‌ریمه‌كان ئه‌بێت هه‌ڵسن به‌ پاراستنی ناسنامه‌ی نه‌ته‌وه‌كان وه‌ ناسنامه‌ی ڕۆشبیری و زمان و ئایین ، وه‌ به‌ پێی ڕاگه‌یاندنی جیهانی مافی مرۆڤ له‌ سالی 1948 دا كه‌ هه‌موو كه‌سێك مافی ئازادی و بیروڕا ده‌ربڕینی هه‌یه‌ وه‌ خواستی گه‌ل سه‌رچاوه‌ی ده‌سه‌ڵاتی حكومه‌ته‌ ئه‌م خواسته‌ش به‌شێوه‌ی هه‌ڵبژاردنێكی دروست و دیاری كراودا و له‌سه‌ر بناغه‌ی ده‌نگدان و یه‌كسانی هه‌مووان ده‌رده‌بڕدرێ وه‌ تیایدا هاتووه‌ هه‌موو كه‌سێك شایسته‌ی سیسته‌مێكی كۆمه‌ڵایه‌تی و نێونه‌ته‌وه‌ییه‌ كه‌له‌ سایه‌یدا هه‌موو ماف و ئازادییه‌كان تیایدا پارێزراوه‌ ، وه‌ له‌ ڕاگه‌یاندنی نێوده‌وڵه‌تی ڕێگه‌دان به‌ سه‌ربه‌خۆیی گه‌لان كه‌ كۆمه‌ڵه‌ی گشتی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان پشتگیری ئه‌كات به‌ بڕیاری 1514 ( د – 15) له‌ كانونی یه‌كه‌م \ دیسمبر 1960 دا كه‌ ئه‌مه‌ به‌ گرنگترین و دیارترین بڕیار دائه‌نرێت له‌ بڕیاره‌كانی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان كه‌ مافی داوه‌ به‌ گشت گه‌لێك بۆ سه‌ربه‌خۆیی و جیابوونه‌وه‌ ، وه‌ هه‌روه‌ها بڕیاری كۆمه‌ڵه‌ی گشتی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان ژماره‌ 3314\RES \ A له‌ (ده‌وره‌ی\29\1974) له‌ مادده‌ی 7 دا ، وه‌ هه‌روه‌ها بڕیاری ژماره‌ 2105له‌ سالی 1965 دا ، وه‌ بڕیاری 2625 سالی 1970 دا ، وه‌ بڕیاری 3070 ی كۆمه‌ڵه‌ی گشتی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان ، وه‌ لێژنه‌ی نێوده‌وڵه‌تی بۆ مافی چاره‌ی خۆنوسین .

وه‌ هه‌روه‌ها به‌ پێی ده‌ستوری كۆماری عێراق دا ئاماژه‌ به‌ مادده‌ی 115 دا هه‌رشتێك له‌ سنوری ده‌سه‌ڵاته‌ تایبه‌ته‌كانی حكومه‌تی فیدڕالدا ئاماژه‌ی پێ نه‌كرابێت ، ئه‌وه‌ ده‌بێته‌ ده‌سه‌ڵاتی هه‌رێمه‌كان و ئه‌و پارێزگایانه‌ی ناكه‌ونه‌ سنوری هیچ هه‌رێمێكه‌وه‌ ، ئه‌گه‌ر ناكۆكی دروست بوو له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاته‌ هاوبه‌شه‌كانی نێوان حكومه‌تی فیدرالی و حكومه‌تی هه‌رێمه‌كان ، ئه‌وا پێشینه‌ بۆ یاسای هه‌رێمه‌كه‌یه‌ .

وه‌ به‌ پێی مادده‌ی 140 له‌ به‌ندی 2 دا هاتووه‌ ئه‌و به‌رپرسیاره‌تیه‌ی له‌سه‌ر شانی ده‌سه‌ڵاتی ڕاپه‌ڕاندنه‌ له‌ حكومه‌تی ئینتقالیدا كه‌ له‌ مادده‌ی ( 58) له‌ یاسای به‌ڕیوه‌بردنی ده‌وڵه‌ت بۆ قۆناغی گواستنه‌وه‌دا ئاماژه‌ی پیكراوه‌ ، به‌رده‌وام ئه‌بێت ده‌كه‌وێته‌ ئه‌ستۆی ده‌سه‌ڵاتی ڕاپه‌ڕاندنی هه‌ڵبژێردراو به‌ گوێره‌ی ئه‌م ده‌ستووره‌ بۆ ئه‌وه‌ی به‌ته‌واوی جێبه‌جێ بكریت ( ئاسایی كردنه‌وه‌ ، سه‌رژمێری ، له‌ كۆتاییدا ئه‌نجامدانی ڕاپرسی له‌ كركوك و ناوچه‌كانی تر كه‌ ناكۆكیان له‌سه‌ره‌ بۆ دیاری كردنی ویستی هاوڵاتیان ) .

بۆیه‌ له‌ كۆتاییدا ئه‌ڵێم به‌پێی هه‌موو ئه‌و پرنسیپه‌ گشتیانه‌ی نێوده‌وڵه‌تی و په‌یماننامه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان وه‌ هه‌روه‌ها به‌ پێی یاسای نێوده‌وڵه‌تیه‌كان و ڕاگه‌یانراوه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان و بڕیاره‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان و ده‌ستوری كۆماری عیراق ، به‌رز كردنه‌وه‌ی ئاڵای كوردستان له‌ ته‌نیشت ئالای عێراق له‌ دام و ده‌زگاكاندا كارێكی یاساییه‌ و هیچ كیشه‌یه‌كی له‌گه‌ڵ یاسادا نیه‌ ، وه‌ ئه‌ولایه‌نانه‌ی دژایه‌تی ئه‌كه‌ن ئه‌وا پێشێلكاری ئه‌كه‌ن به‌رامبه‌ر به‌ مافی نه‌ته‌وه‌ی كورد به‌به‌رده‌وام بونیان له‌ پێشێلكاری ئه‌بێت ڕیكاری یاساییان به‌رامبه‌ر وه‌ربگیرێت و له‌ دادگای نیشتمانیدا سه‌زا بدرێن ، وه‌ ئه‌و ده‌ڵه‌ته‌ دراوسێیانه‌ی كه‌ ده‌ڵین به‌رزكردنه‌وه‌ی ئالای كوردستان له‌ شاری كه‌ركوك نایاساییه‌ ئه‌وا ئه‌بیت به‌خۆیاندا بچنه‌وه‌ بۆ په‌یماننه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان و بڕیاره‌كانی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان كه‌ ئه‌مه‌ی ئه‌وان ئه‌یكه‌ن به‌زاند و پێشێلكاری سه‌روه‌ری عێراق و هه‌رێمی كوردستانه‌ به‌ هیچ شیوه‌یه‌ك بۆیان نیه‌ ده‌ست وه‌ردان بكه‌ن به‌ كاروباری ناوخۆی هه‌رێمی كوردستان و ده‌وڵه‌تی عێراقدا چونكه‌ ئه‌م هه‌نگاوه‌یان پێشێلكاری نێوده‌وڵه‌تیه‌ به‌رامبه‌ر ده‌وڵه‌تی دراوسی وه‌ له‌ ڕووی نیوده‌وڵه‌تیه‌وه‌ سه‌زای یاسای له‌سه‌ره‌ ، وه‌ بۆ ئه‌وان وا باشتره‌ خه‌ریكی چاككردنی كێشه‌ ناوخۆییه‌كانی خۆیان بن ، وه‌ سه‌باره‌ت به‌نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان ئه‌بیت پشتگیری ئه‌م كاره‌ بكات و واز له‌ بڕیاری دووفاقه‌یی بێنێت و له‌ سه‌ر ڕێگا‌ ڕاسته‌كه‌ی خۆی بڕوات كه‌ له‌ پیناویدا دروست بووه‌ ، وه‌ له‌ پیناو به‌رژه‌وه‌ندی ولاتانی تر بڕیاری هه‌ڵه‌ نه‌دات چونكه‌ بۆ ئه‌و ڕیكخراوه‌ نیوده‌وڵه‌تیه‌ باش نیه‌ ، وه‌ سه‌باره‌ت به‌ ناڕه‌زایی توركوكمانه‌كان و عه‌ره‌به‌كان با بیر له‌ داهاتووی خۆیان بكه‌نه‌وه‌ با بزانن له‌به‌ر سێبه‌ری كی پارێزراون ؟ وه‌ تا ئێستاش عه‌ره‌به‌ سوننه‌كان هه‌رێمی كوردستان ئه‌یانپاریزت و كۆمه‌كیان ئه‌كات له‌ ڕووی مرۆییه‌وه‌ ، وه‌ سوود له‌ ده‌سه‌ڵاتی هه‌رێمی كوردستان وه‌رئه‌گرن بۆ پاراستنی گیان و شه‌ره‌فیان ، وه‌ هه‌رێمی كوردستان قوربانی زۆری داوه‌ له‌م پێناوه‌دا بۆیه‌ ئیستاش پێویسته‌ هه‌موو لایه‌نه‌كان پێرۆزبایی بكه‌ن له‌ شوێنی دژایه‌تی كردنی ، وه‌ من ده‌ست خۆشی ئه‌كه‌م له‌ پاریزگاری كه‌ركوك به‌ریز ( د. نجم الدین) وه‌ سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌نی كه‌ركوك به‌ریز ( مهندس رێبوار تاله‌بانی) وه‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ی ئاماده‌ بوون بۆ ئه‌نجام دانی ئه‌م كاره‌ مێژووییه‌ ، وه‌ پاڵپشتی خۆم ڕائه‌گه‌نم بۆ پاریزگاری كردن لێیان له‌ دادگاكان وه‌كو پسپۆر له‌ یاسای گشتی نێوده‌وڵه‌تی له‌ دادگا نیشتمانی و دادگا نیوده‌وله‌تیه‌كان بۆ چه‌سپاندنی ئه‌م كاره‌ی كه‌ ئه‌نجامیاندا .

نایف شێخانی
پسپۆر له‌ یاسای گشتی نێوده‌وڵه‌تی